Kısa cevap: Almanya'daki ticari müşterilerinizle yaptığınız satışlarda genel işlem şartlarınız (Allgemeine Geschäftsbedingungen, AGB) ancak sözleşmeye geçerli biçimde dahil edilmişse ve Alman Medeni Kanunu'nun (BGB) içerik denetiminden geçerse uygulanır. İçerik denetimi (BGB § 307) şirketler arasında da geçerlidir; özellikle ağır kusurda sorumluluğu kaldıran maddeler geçersiz olur ve geçersiz maddenin yerine kanun uygulanır. Türk ihracatçı için doğru hazırlanmış Almanca veya İngilizce bir AGB, mülkiyeti muhafaza kaydı, ödeme ve yetki konularında en ucuz koruma aracıdır.
Genel işlem şartları (AGB) tam olarak nedir?
Genel işlem şartları, çok sayıda sözleşme için önceden hazırlanmış ve bir tarafın, yani kullanıcının (Verwender), sözleşme kurulurken karşı tarafa sunduğu hükümlerdir (BGB § 305/1). Metnin teklifin arkasına basılmış olması, ayrı bir PDF olması veya sözleşmenin içine yazılması fark etmez. Bir hüküm taraflarca gerçekten müzakere edilmişse (ausgehandelt) genel işlem şartı değildir. Alman mahkemeleri bu müzakereyi dar yorumlar: Karşı tarafa yalnızca metni okuma fırsatı vermek yetmez, kullanıcının maddeyi ciddi biçimde tartışmaya açmış olması beklenir.
Bireysel anlaşmalar genel işlem şartlarından önce gelir (BGB § 305b). E-postada ayrıca kararlaştırdığınız özel bir ödeme vadesi, AGB'deki standart vadeye üstün gelir.
Şirketler arasında AGB sözleşmeye nasıl dahil olur?
Tacirler arasında AGB, BGB § 305/2 ve § 305/3'teki tüketici odaklı şartlara bağlı değildir (BGB § 310/1), ancak taraflar arasında yine de kararlaştırılmış olmalıdır. Kanun metnine gesetze-im-internet.de üzerinden ulaşabilirsiniz. Uygulamada şu iki unsur aranır:
- Açık atıf: Teklif, sipariş onayı veya çerçeve sözleşmede AGB'nin uygulanacağı açıkça belirtilmelidir. Faturanın altına teslimattan sonra eklenen bir atıf genellikle geç kalmıştır.
- Metne makul erişim: Alman hukukunda tacirler arasında karşı tarafın metni talep edebilmesi veya web sitesinden indirebilmesi kural olarak yeterli görülür. Ancak sözleşmeye CISG uygulanıyorsa, Alman içtihadı AGB metninin karşı tarafa fiilen iletilmesini veya başka şekilde erişilebilir kılınmasını bekler.
Pratik sonuç: AGB'nizi her teklif ve sipariş onayına PDF olarak ekleyin. Bu basit adım, dahil etme tartışmasının büyük bölümünü ortadan kaldırır.
İçerik denetimi şirketler arasında da uygulanır mı?
Evet. Tacirler arasında BGB § 308 ve § 309'daki yasaklı madde listeleri doğrudan uygulanmaz, ancak genel içerik denetimi hükmü olan BGB § 307 tam olarak geçerlidir (BGB § 310/1). § 307'ye göre karşı tarafı dürüstlük kuralına aykırı biçimde ölçüsüz şekilde dezavantajlı duruma düşüren hükümler geçersizdir. Bir hüküm kanunun temel düşüncesiyle bağdaşmıyorsa veya sözleşmenin amacını tehlikeye sokacak kadar temel hak ve borçları kısıtlıyorsa, bu ölçüsüz dezavantaj karine olarak kabul edilir. Açık ve anlaşılır olmayan hükümler de geçersiz olabilir (şeffaflık ilkesi).
Alman mahkemeleri, § 309'daki yasakları B2B denetiminde önemli bir gösterge olarak kullanır. Bu nedenle tüketici sözleşmelerinde yasak olan bir madde, ticari sözleşmede de çoğu zaman geçersiz sayılır.
Geçersizliğin sonucu ağırdır: Sözleşme ayakta kalır, ancak geçersiz hükmün yerine kanun uygulanır (BGB § 306). Mahkeme aşırı geniş bir maddeyi hâlâ geçerli olabilecek ölçüye indirmez; madde bütünüyle düşer.
B2B'de hangi AGB maddeleri tipik olarak geçersizdir?
Aşağıdaki tablo, Türk ihracatçıların Alman AGB'lerinde sık gördüğümüz madde türlerini ve risk düzeyini özetler. Değerlendirmeler genel eğilimleri yansıtır; sonuç her zaman maddenin tam ifadesine bağlıdır.
| Madde türü | Örnek | Risk |
|---|---|---|
| Sorumluluğun tamamen kaldırılması | Satıcı hiçbir zarardan sorumlu değildir | Yüksek: geçersiz |
| Ağır kusurda sorumluluk sınırı | Ağır kusurda dahi azami fatura bedeli kadar | Yüksek: genellikle geçersiz |
| Temel yükümlülüklerde hafif kusur muafiyeti | Teslimat gecikmesinden hiçbir şekilde sorumlu değiliz | Yüksek |
| Hafif kusurda öngörülebilir tipik zarara sınırlama | Hafif kusurda tipik, öngörülebilir zararla sınırlı | Düşük |
| Ayıp zamanaşımını bir yıla indirme | Yeni mallarda ayıp talepleri 12 ayda zamanaşımına uğrar | Orta: istisnalar dahil edilmeli |
| Ayıp zamanaşımını bir yılın altına indirme | 6 ay | Yüksek |
| Basit mülkiyeti muhafaza kaydı | Tam ödemeye kadar mülkiyet satıcıdadır | Düşük |
| Alman tacirle yetki anlaşması | Yetkili mahkeme İstanbul'dur | Orta: şekil ve tenfiz sorunu |
Sorumluluk: BGB § 309 Nr. 7, hayat, beden ve sağlık zararlarında ve ağır kusur halinde sorumluluğun AGB ile kaldırılmasını veya sınırlandırılmasını yasaklar. Alman içtihadı ağır kusur kısmını tacirler arasında da genel olarak uygulanabilir görür. Ayrıca sözleşmenin temel yükümlülükleri (Kardinalpflichten) bakımından hafif kusur halinde bile tam muafiyet geçersiz sayılır; burada en fazla öngörülebilir tipik zarara sınırlama kabul edilebilir.
Zamanaşımı: Yeni mallarda ayıp taleplerinin kanuni zamanaşımı kural olarak iki yıldır (BGB § 438/1 Nr. 3). Tüketicilere karşı bu süre AGB ile bir yılın altına indirilemez (BGB § 309 Nr. 8 b ff). Ticari işlemlerde bir yıla indirme yaygındır ve genellikle kabul görür; ancak kast ve ağır kusur, hayat ve beden zararları ile yapılarda kullanılan mallar gibi istisnaların metinde ayrıca korunması gerekir. Bir yılın altına inen kısaltmalar B2B'de de ciddi geçersizlik riski taşır.
Ödeme vadesi: Kullanıcı tüketici değilse, kendi ödeme vadesini AGB ile 30 günün üzerine çıkaran hükümler şüphe halinde ölçüsüz sayılır (BGB § 308 Nr. 1a). Bu kural, Alman alıcınızın satın alma şartlarında 90 günlük vadeler gördüğünüzde sizin lehinize işleyebilir.
Alıcı ve satıcının AGB'leri çelişirse ne olur?
Her iki taraf da kendi AGB'sine atıf yapıyorsa (Kollision von AGB, battle of forms), Alman uygulamasında sözleşme çoğu zaman yine de kurulmuş sayılır, ancak birbiriyle çelişen maddeler sözleşmeye girmez. Taraflar malı teslim edip teslim aldıysa, yalnızca şartlar üzerindeki anlaşmazlık yüzünden sözleşmenin hiç kurulmadığını ileri sürmek genellikle mümkün olmaz. Örtüşen maddeler uygulanır; çelişen veya yalnızca bir tarafın AGB'sinde yer alıp diğer tarafın savunma maddesiyle (Abwehrklausel) reddedilen maddelerin yerine kanun gelir.
Mülkiyeti muhafaza kaydı (Eigentumsvorbehalt) burada özel bir konumdadır. Basit mülkiyeti muhafaza kaydı (BGB § 449) çoğu zaman yine etkili olur, çünkü mülkiyetin devri ayrı bir ayni işlemdir ve satıcı mülkiyeti yalnızca şarta bağlı olarak devretmek istediğini bildirmişse alıcı koşulsuz mülkiyet kazanamaz. Alıcının malı işleyip yeniden satmasına bağlanan genişletilmiş ve uzatılmış biçimler ise, alıcının AGB'si bunlara karşı çıkıyorsa etkisiz kalabilir. Bu yüzden önemli siparişlerde mülkiyeti muhafaza kaydını AGB'ye bırakmak yerine sipariş onayında ayrıca ve açıkça teyit edin.
Alman alıcının satın alma şartlarına nasıl karşılık vermelisiniz?
Alman alıcının satın alma şartlarını (Einkaufsbedingungen) sessizce kabul etmek yerine, kendi sipariş onayınızda bunlara açıkça itiraz etmeli ve kendi AGB'nizi esas almalısınız. Büyük Alman alıcıların satın alma şartları genellikle uzun ödeme vadeleri, geniş tazminat ve rücu hükümleri, sınırsız sorumluluk ve alıcının merkezindeki mahkemenin yetkisini içerir. Bu şartlar çoğu zaman sipariş formunun arka yüzünde veya bir web bağlantısında yer alır ve satış ekipleri tarafından okunmadan geçilir.
Pratikte şu yaklaşım işe yarar: Önemli müşterilerle bir çerçeve sözleşme yaparak hangi şartların geçerli olacağını baştan bireysel olarak kararlaştırın. Çerçeve sözleşme yoksa, sipariş onayınızda kendi AGB'nize atıf yapın, alıcının şartlarını reddettiğinizi belirtin ve sizin için kritik maddeleri, özellikle mülkiyeti muhafaza kaydını ve sorumluluk sınırını, onay metninin içinde ayrıca tekrarlayın. Bireysel olarak teyit edilen bu maddeler, AGB çatışmasında kaybolma riskinden büyük ölçüde korunur. Sözleşme müzakerelerine ilişkin genel öneriler için Alman firmalarla sözleşme yaparken rehberimize de göz atabilirsiniz.
Hukuk seçimi ve yetkili mahkeme nasıl belirlenmeli?
Hukuk seçimi ve yetki maddesi, uyuşmazlık çıktığında hangi kuralların ve hangi mahkemenin devreye gireceğini belirler; bu nedenle birlikte planlanmalıdır.
Hukuk seçimi: Taraflar uygulanacak hukuku serbestçe seçebilir (Roma I Tüzüğü m. 3). Seçim yapılmamışsa, mal satımında satıcının mutad meskeninin hukuku, yani çoğu zaman Türk hukuku uygulanır (Roma I m. 4/1-a). Ancak her iki ülke de Viyana Satım Sözleşmesi'ne (CISG) taraf olduğundan, mal satımında öncelikle CISG uygulanır. CISG'yi dışlamak istiyorsanız bunu açıkça yazmanız gerekir (CISG m. 6). CISG'nin her durumda dezavantajlı olmadığını unutmayın; dışlama kararı ürününüze ve risk profilinize göre verilmelidir.
Yetkili mahkeme: Alman hukukunda tacirler yetki anlaşması yapabilir (ZPO § 38/1); taraflardan birinin Almanya'da genel yetkili mahkemesi yoksa anlaşmanın yazılı olması veya yazılı teyit edilmesi gerekir (ZPO § 38/2). Bir AB üyesi devletin, örneğin Almanya'nın mahkemeleri seçilmişse, Brüksel Ia Tüzüğü m. 25 tarafların yerleşim yerinden bağımsız olarak uygulanır ve kendi şekil şartlarını getirir. Türk mahkemelerinin seçilmesi ise Brüksel Ia kapsamında değildir; Alman mahkemesi bu durumda kendi usul hukukuna göre karar verir. Türk mahkemesinden alınan kararın Almanya'da icra edilebilmesi için ayrıca tanınma ve tenfiz gerekir. Alacağınızı Almanya'da tahsil edecekseniz, Alman alıcının merkezindeki mahkemenin yetkisi çoğu zaman daha hızlı sonuç verir.
AGB hangi dilde hazırlanmalı?
AGB'niz sözleşme dilinde veya Alman müşterinizin anladığı bir dilde olmalıdır. Sözleşme yazışmaları Almanca veya İngilizce yürütülürken yalnızca Türkçe bir AGB'ye atıf yapmak, metnin sözleşmeye dahil olmadığı itirazını güçlendirir. Önerimiz, Almanca ve İngilizce versiyonları hazırlamak ve çelişki halinde hangi versiyonun esas alınacağını belirlemektir. Almanca metin, uyuşmazlıkta tercüme maliyetini ve yorum tartışmalarını da azaltır.
Türk ihracatçılar için AGB kontrol listesi
Alman müşterilere yönelik AGB'nizi hazırlarken veya gözden geçirirken şu adımları izleyin:
- Kapsamı belirleyin: AGB'nin yalnızca tacirlere (Unternehmer) karşı kullanılacağını yazın.
- Mülkiyeti muhafaza kaydı ekleyin: Tam ödemeye kadar mülkiyetin sizde kalacağını düzenleyin; genişletilmiş biçimleri ayrı ve anlaşılır cümlelerle yazın.
- Ayıp hükümlerini düzenleyin: Ayıbın ihbarı için kanundaki ticari muayene ve ihbar yükümlülüğüne atıf yapın (ayıplı mal ihbar süresi) ve zamanaşımını kanuni istisnaları koruyarak kısaltın.
- Sorumluluğu kademeli sınırlayın: Kast, ağır kusur, hayat ve beden zararları ile ürün sorumluluğunu muafiyet dışında tutun; hafif kusurda öngörülebilir tipik zararla sınırlayın.
- Ödeme şartlarını netleştirin: Vade, para birimi, banka masrafları ve temerrüt sonuçlarını açıkça yazın.
- Yetki ve hukuk seçimini birlikte kurgulayın: Tahsilatı nerede yapacağınızı düşünerek yetki maddesini seçin.
- CISG kararını verin: CISG'yi uygulayacak mısınız, dışlayacak mısınız; bunu açıkça yazın.
- Dahil etmeyi belgeleyin: AGB'yi her teklif ve sipariş onayına ekleyin ve gönderimi saklayın.
Örnek: Bir sorumluluk maddesi nasıl düşer?
Denizli'deki bir makine parçası üreticisi, Alman bir müşteriye pompa parçaları satıyor. AGB'sinde iki madde var: Satıcının sorumluluğu, kusur derecesi ne olursa olsun fatura bedeliyle sınırlıdır ve ayıp talepleri teslimden itibaren altı ayda zamanaşımına uğrar. Teslimattan sekiz ay sonra parçalarda üretim hatası ortaya çıkıyor; alıcının üretim hattı duruyor ve alıcı fatura bedelinin çok üzerinde zarar talep ediyor.
Alman mahkemesinin incelemesi muhtemelen şöyle ilerler:
- Sorumluluk maddesi: Sınırlama ağır kusuru da kapsadığı için § 307 kapsamında geçersiz sayılma riski yüksektir. Madde bütünüyle düşer; mahkeme onu hafif kusurla sınırlı geçerli bir maddeye dönüştürmez. Kanuni sorumluluk rejimi uygulanır.
- Zamanaşımı maddesi: Altı aylık süre, yeni mallarda bir yılın altına indiği için geçersiz sayılma riski taşır. Geçersizse iki yıllık kanuni süre uygulanır ve sekiz ay sonra ileri sürülen talep zamanında yapılmış olur.
Aynı üretici, sorumluluğu kast ve ağır kusur dışında tutup hafif kusurda tipik öngörülebilir zararla sınırlasaydı ve zamanaşımını istisnaları koruyarak on iki aya indirseydi, konumu çok daha güçlü olurdu. Tek bir aşırı geniş ifade, sağlayabileceğiniz korumanın tamamını kaybettirebilir.
Uygulamada sık yapılan hatalar
- Türkiye'deki iç piyasa AGB'sini çevirmek: Türk hukukuna göre yazılmış bir metin, Alman içerik denetimine göre ayarlanmamıştır.
- Her şeyi tek cümlede kaldırmak: Geniş muafiyetler düşer ve sizi kanuni sorumlulukla baş başa bırakır.
- AGB'yi teslimattan sonra göndermek: Fatura veya irsaliye üzerindeki ilk atıf, sözleşme kurulduktan sonra geldiği için genellikle etkisizdir.
- Alıcının satın alma şartlarını okumamak: Alman alıcıların AGB'leri çoğu zaman savunma maddesi, uzun vade ve geniş tazminat hükümleri içerir.
- CISG'yi unutmak: Alman hukukunu seçip CISG'yi açıkça dışlamamak, çoğu zaman beklenmedik biçimde CISG'nin uygulanmasıyla sonuçlanır.
Alman müşterilerinize yönelik AGB'lerinizi hazırlatmak veya mevcut metninizi Alman hukukuna göre gözden geçirtmek istiyorsanız, sözleşme uyuşmazlıkları ve ticaret hukuku alanındaki ekibimizle iletişim sayfası üzerinden bağlantı kurabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut bir olay için hukuki danışmanlık yerine geçmez. Avukatlarımız Almanya’da Alman hukukuna göre ruhsatlı avukatlardır (Rechtsanwalt) ve bir Alman avukatlar odasına (Rechtsanwaltskammer) kayıtlıdır. Türkiye’de bir baroya kayıtlı değildirler; Türk hukuku hakkında hukuki danışmanlık vermez ve Türk mahkemelerinde temsil üstlenmezler. Danışmanlığımız Alman hukuku ile sınırlıdır.